2. Η Διαρκής Κρίση των Ανθρωπιστικών Σπουδών, 13/6/2015

      Η αμφισβήτηση των ανθρωπιστικών σπουδών είναι μια πολύ παλιά υπόθεση. Ήδη το 1621 ο Robert Burton, στην μνημειώδη πραγματεία του Η Ανατομία της Μελαγχολίας (το πρώτο σύγχρονο βιβλίο Ψυχολογίας), παρατηρεί με πικρία ότι οι φοιτητές της εποχής του απορρίπτουν ως «μη κερδοφόρες» τις σπουδές «στην ποίηση, τα μαθηματικά και την φιλοσοφία». «Η ιστορία, η φιλοσοφία και η φιλολογία είναι για αυτούς ελαφρές μόνο ενασχολήσεις και ευχάριστα παιγνίδια για συζητήσεις καφενείου» (παρ. 2022).

2edit. Η Διαρκής Κρίση των Ανθρωπιστικών Σπουδών

      Η αμφισβήτηση των ανθρωπιστικών σπουδών είναι μια πολύ παλιά υπόθεση. Ήδη το 1621 ο Robert Burton, στην μνημειώδη πραγματεία του Η Ανατομία της Μελαγχολίας (το πρώτο σύγχρονο βιβλίο Ψυχολογίας), παρατηρεί με πικρία ότι οι φοιτητές της εποχής του απορρίπτουν ως «μη κερδοφόρες» τις σπουδές «στην ποίηση, τα μαθηματικά και την φιλοσοφία». «Η ιστορία, η φιλοσοφία και η φιλολογία είναι για αυτούς ελαφρές μόνο ενασχολήσεις και ευχάριστα παιγνίδια για συζητήσεις καφενείου» (παρ. 2022).

      Ένα σχετικά πρόσφατο βιβλίο, με τον μάλλον ανησυχητικό τίτλο Οι Τελευταίοι Καθηγητές, θεωρεί την υπόθεση των ανθρωπιστικών σπουδών οριστικά πλέον χαμένη, εφ’ όσον το «εταιρικό» (corporate) πλέον πανεπιστήμιο προκρίνει την γνώση που έχει άμεση εφαρμογή στην αγορά, υποτιμώντας την γενική παιδεία. Είναι, σημειώνει ο συγγραφέας Frank Donoghue, ένα ζήτημα που στην Αμερική πρωτο-τέθηκε στα τέλη του 19^ου αιώνα με όρους χρηματοοικονομικών πλεονασμάτων ή ελλειμμάτων των πανεπιστημίων.

      «Οι ανθρωπιστικές σπουδές βρίσκονταν σε θέση άμυνας από τότε που η Αμερική κατέστη βιομηχανική δύναμη. Σταθερά κρινόμενη με ένα στενά οικονομικό κριτήριο, οι ανθρωπιστικές σπουδές πάντα αγωνίζονταν να δικαιολογήσουν την ύπαρξή τους – κάτι που δεν θα έκανε ποτέ η επαγγελματική εκπαίδευση. Ο Veblen, στην Ανώτατη Εκπαίδευση στην Αμερική (1916), διαμαρτυρόταν για αυτές τις εφαρμογές εμπορικών προδιαγραφών στην ανώτατη εκπαίδευση ως άδικες. Όμως οι εταιρικές αξίες είχαν ήδη τύχει ευρείας αποδοχής.» (Donoghue 2008, p.viii).

      Ο αυτοδημιούργητος εκατομμυριούχος Andrew Carnegie (ιδρυτής του γνωστού ομώνυμου ιδρύματος προαγωγής της εκπαίδευσης παγκοσμίως) εκφώνησε το 1891 τον εξής λόγο στους σπουδαστές μιας επαγγελματικής σχολής: «Χαίρομαι που βλέπω ότι δεν χάσατε τον χρόνο σας σε νεκρές γλώσσες, Εβραϊκά, Ελληνικά, αλλά ασχοληθήκατε με την χρήσιμη γνώση της στενογραφίας και της γραφομηχανής.»(!!!) (Donoghue 2008, p.viii).

      Στο σημερινό μας αφιέρωμα, η διάκριση που επιχειρεί ο Παναγιώτης Μουρούζης, φυσικός επιστήμων, πρόεδρος της Ένωσης Φυσικών Κέρκυρας, είναι διαφωτιστική αν και εξόχως ειρωνική. Χωρίζει την γνώση σε «χρήσιμη» και «μη χρήσιμη». Η «μη χρήσιμη» γνώση, η γνώση των ανθρωπιστικών σπουδών, η γνώση που δεν βρίσκει χορηγούς και πάτρωνες, φαίνεται να είναι εξοβελιστέα. Δεν προσφέρει άμεσο οικονομικό όφελος.

       Ο διεθνούς κύρους βιοχημικός Gregory Petsko, που μας παραχώρησε τόσο πρόθυμα διαδικτυακή συνέντευξη, μας θυμίζει ότι οι σπουδαίες επιστημονικές ανακαλύψεις δεν ήταν ποτέ αποκομμένες από ιδέες και συναισθήματα. Ο ίδιος, έχοντας συμβάλει στην ανακάλυψη της βιοχημικής βάσης νευρολογικών ασθενειών, αναφέρεται στην συμβολή των κλασσικών σπουδών στην όλη επιστημονική του πορεία. Πρόκειται για συμπληρωματικές λειτουργίες.

       Ο Κερκυραίος φιλόλογος ελληνιστής Ερωτόκριτος Μωραΐτης, που διαμένει στο Λονδίνο, θέτει στο άρθρο του το ζήτημα αυτής της συμπληρωματικότητας επιστήμης και ανθρωπισμού. Αυτός, λέει, είναι ο κρυμμένος αν και πραγματικός και κρίσιμος αντίπαλος απέναντι στην ψευδο-σύγκρουση που αναπτύσσεται ανάμεσα στις αυστηρές μονολιθικές θεωρήσεις.

      Για να δείξω ότι κανείς δεν μπορεί να καμώνεται σήμερα ότι μπορεί να αποτιμήσει την μελλοντική χρησιμότητα κάποιας γνώσης, επιλέγω ως επίλογο του εισαγωγικού αυτού σημειώματος ένα  χαριτωμένο διάλογο ανάμεσα στον σπουδαίο εφευρέτη Faraday και τον πρωθυπουργό της Βρετανίας Peel (όταν ο πρώτος παρουσίασε στον δεύτερο την ηλεκτρική γεννήτριά του).  

-          Peel: Και ποια η χρήση αυτού του πράγματος;

-          Faraday: Αλήθεια, δεν ξέρω. Εκείνο που ξέρω είναι ότι μια μέρα θα το φορολογήσετε!

      Πού ξέρεις; Ίσως μια μέρα να φορολογήσουν και το κύρος που θα προσδίδουν οι αναγεννημένες κλασσικές σπουδές. Για καλό θα είναι. 

Κώστας Βέργος

2α. Gregory Petsko: Συνέντευξη στα 'Περιγράμματα'

Κ.Β.: Καθηγητά Gregory Petsko, από την εποχή της περίφημης επιστολής σας προς τον πρόεδρο της Πολιτειακού Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης, διαπιστώσατε κάποια αλλαγή στην χρηματοδότηση και στήριξη των ανθρωπιστικών σπουδών ή η υποβάθμιση των ανθρωπιστικών σπουδών θα είναι η μόνιμη συνθήκη του μέλλοντός μας;

G.P.: κ. Βέργο, δύσκολο να πει κανείς κάτι επ’ αυτού. Μπαίνω στον πειρασμό να πω ότι αυτά τα πράγματα είναι κυκλικά, και ότι θα δούμε τελικά την επιστροφή σε μια πιο ισορροπημένη άποψη για την εκπαίδευση, αλλά δεν ξέρω εάν κάτι τέτοιο είναι πράγματι έτσι. Αυτό που ξέρω είναι ότι η επιστολή, που ανατυπώθηκε σε πολλά μέρη του κόσμου, φαίνεται ότι προκάλεσε μια εκτεταμένη συζήτηση επί του ζητήματος.

2β. Gregory Petsko: Ανοικτή Επιστολή

Αγαπητέ πρόεδρε Φίλιπ,

      Πριν από λίγο καιρό ανακοινώσατε την κατάργηση των Τμημάτων Γαλλικών, Ιταλικών, Κλασσικών, Ρωσικών και Θεατρικών Σπουδών. Αναφέρατε πολλούς λόγους για την απόφασή σας, μεταξύ των οποίων και το γεγονός πως πλέον «συγκριτικά, εγγράφονται λιγότεροι φοιτητές σε αυτά τα προγράμματα»… Υποστηρίξατε πως οι ανθρωπιστικές σπουδές απομυζούσαν πόρους από το ίδρυμα σε αντίθεση με τις θετικές επιστήμες, οι οποίες φέρνουν χρήμα με τη μορφή χορηγιών και συμβολαίων…

2γ. Παναγ. Μουρούζης: Η "Χρήσιμη" και η "Άχρηστη" Γνώση

      Διατηρώ μια ένσταση για την διάκριση που συνηθίζεται μεταξύ θετικών και ανθρωπιστικών επιστημών (science και humanities, διεθνώς). Θεωρώ ότι οι θετικές επιστήμες (φυσική, χημεία, βιολογία, βιοχημεία κλπ) είναι και αυτές επιστήμες του ανθρώπου, είναι δηλαδή επιστήμες που αφορούν τον άνθρωπο όσο και οι κοινά ονομαζόμενες «επιστήμες του ανθρώπου». Γίνονται από ανθρώπους και προορίζονται για ανθρώπους, και αυτό θα το βρίσκουμε μπροστά μας ως διαρκή προβληματισμό και πρόκληση.

2δ. Ερωτ. Μωραΐτης: Ανθρωπιστική Παιδεία και Πολιτικός Διάλογος

      Εάν σκεφτούμε την λακανική φόρμουλα 1+1=3, στη οποία εκλείπει αυτό το «α» (της εξίσωσης 1+1+α=3), ίσως πρέπει να αναλογιστούμε τι λείπει από τον σημερινό διάλογο-σύγκρουση μεταξύ ενός διαφωτισμού της τεχνο-επιστήμης και των διαφόρων φονταμενταλισμών. (Σύμφωνα με τον Λακάν, μπροστά μας εμφανίζεται ως κυρίαρχη η ψευδο-αντίθεση δύο αντιπάλων, ενώ o τρίτος, ο κρίσιμος αντίπαλος, αυτό το «α», μένει αποσιωπημένος.)

1. Ο Διπλός Επτανησιακός Ριζοσπαστισμός, 20/5/2015

      Το πρώτο αυτό ένθετο των εντύπων Περιγραμμάτων (υπάρχουν ως γνωστόν και τα από τετραετίας τηλεοπτικά τοιαύτα, προβαλλόμενα κάθε Σάββατο, 11μμ, από το περιφερειακό START TV) είναι αφιερωμένο σε ένα θέμα που αφορά τόσο την τοπική και εθνική μας ιστορία όσο και την ευρωπαϊκή. Μετά το επαναστατικό 1848, το δίλημμα περί του πρωτείου του κοινωνικού ή του εθνικού προτάγματος ετίθετο σε όλες τις χώρες της Ευρώπης με τον ίδιο έντονο τρόπο. Σε όλες τις περιπτώσεις θα υπερίσχυε το εθνικό. Σημάδι των καιρών το αίτημα της εθνικής ολοκλήρωσης. Με αυτόν τον τρόπο, τον εθνικό, και όχι με άλλον, οι «μάζες» θα εισέρχονταν στο προσκήνιο για να ορίσουν οι ίδιες τις τύχες τους – καλές ή κακές.

1edit. Ο Διπλός Επτανησιακός Ριζοσπαστισμός

      Το πρώτο αυτό ένθετο των εντύπων Περιγραμμάτων (υπάρχουν ως γνωστόν και τα από τετραετίας τηλεοπτικά τοιαύτα, προβαλλόμενα κάθε Σάββατο, 11μμ, από το περιφερειακό START TV) είναι αφιερωμένο σε ένα θέμα που αφορά τόσο την τοπική και εθνική μας ιστορία όσο και την ευρωπαϊκή. Μετά το επαναστατικό 1848, το δίλημμα περί του πρωτείου του κοινωνικού ή του εθνικού προτάγματος ετίθετο σε όλες τις χώρες της Ευρώπης με τον ίδιο έντονο τρόπο. Σε όλες τις περιπτώσεις θα υπερίσχυε το εθνικό. Σημάδι των καιρών το αίτημα της εθνικής ολοκλήρωσης. Με αυτόν τον τρόπο, τον εθνικό, και όχι με άλλον, οι «μάζες» θα εισέρχονταν στο προσκήνιο για να ορίσουν οι ίδιες τις τύχες τους – καλές ή κακές.

      Ο Ζακυνθινός Δημήτρης Αρβανιτάκης, υπεύθυνος εκδόσεων του Μουσείου Μπενάκη, ιστορικός με ερευνητικό και συγγραφικό έργο, που έχει ήδη τύχει τιμητικών αναφορών, μας καταθέτει την άποψή του περί ενός διπλού Ριζοσπαστισμού στα Ιόνια κατά την περίοδο που προηγήθηκε του 1864 και της Ένωσης. Γράφει συγκεκριμένα: «Ο Ριζοσπαστισμός δεν ήταν ενιαίος, δεν ήταν ένα ‘κίνημα εθνικό-απελευθερωτικό και αστικό-δημοκρατικό μαζί’. Υπό τον όρο αυτόν στεγάστηκαν δύο σαφώς διακριτές ιδεολογίες, δύο διαφορετικές στρατηγικές, δύο διαφορετικές αντιλήψεις για την κοινωνική οργάνωση και το έθνος.» (Το πλήρες κείμενο πρωτοδημοσιεύθηκε στα Ιστορικά, τ. 28, και αναδημοσιεύεται εδώ τη εγκρίσει και επιμελεία του συγγραφέα.)

      Ο Κερκυραίος Φώντας Βλάχος-Πολίτης, αρχιτέκτων και ιστορικός, αναφέρεται στα κοινά σημεία και τις κατά τόπους διαφοροποιήσεις του Ριζοσπαστισμού και του ενωτικού αιτήματος. Αγγίζει δε, ως συνηθίζει, θέματα-ταμπού, όπως αυτό των άμεσων υλικών κινήτρων που έδεναν τους Κερκυραίους, περισσότερο από τους λοιπούς Επτανησίους, με το καθεστώς της Προστασίας. «Η έδρα της διοίκησης, οι μεγάλες Βρετανικές στρατιωτικές δυνάμεις και η επιλογή της ως λιμάνι transit του Αγγλικού εμπορίου δημιουργούσαν πολλές θέσεις εργασίας στον ιδιωτικό τομέα, ενώ η πλειονότητα των δημοσίων δαπανών κατευθυνόταν στην Κέρκυρα.»

      Η Κεφαλλονίτισσα συγγραφέας εξαιρετικών ιστορικών μυθιστορημάτων Ευρυδίκη Λειβαδά παρουσιάζει τον βίο αυτού του Πρωτο-ριζοσπάστη αγωνιστή της Ένωσης και των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων Γεράσιμου Λειβαδά. Ο Γεράσιμος Λειβαδάς ανήκει στην γενιά των πρώτων που αμφισβήτησαν ριζικά την νομιμότητα της Βρετανικής Προστασίας στα Ιόνια. Διώχθηκε και ταλαιπωρήθηκε κατά την περίοδο του Αγώνα των Ριζοσπαστών. Η συγγραφέας μας δίνει το περίγραμμα μιας διαδρομής που ακολουθεί ένας ασυμβίβαστος αγωνιστής της ελευθερίας, της ισότητας, της δικαιοσύνης και της εθνικής κυριαρχίας. Η κ. Λειβαδά, απόγονος Γερασίμου Λειβαδά, γεννήθηκε στο Αργοστόλι. Έχει συγγράψει ιστορικά μυθιστορήματα, ιστορικές μονογραφίες και μελέτες τοπικού ενδιαφέροντος.

Κ.Β.