2γ. Παναγ. Μουρούζης: Η "Χρήσιμη" και η "Άχρηστη" Γνώση

      Διατηρώ μια ένσταση για την διάκριση που συνηθίζεται μεταξύ θετικών και ανθρωπιστικών επιστημών (science και humanities, διεθνώς). Θεωρώ ότι οι θετικές επιστήμες (φυσική, χημεία, βιολογία, βιοχημεία κλπ) είναι και αυτές επιστήμες του ανθρώπου, είναι δηλαδή επιστήμες που αφορούν τον άνθρωπο όσο και οι κοινά ονομαζόμενες «επιστήμες του ανθρώπου». Γίνονται από ανθρώπους και προορίζονται για ανθρώπους, και αυτό θα το βρίσκουμε μπροστά μας ως διαρκή προβληματισμό και πρόκληση.

      Από την αρχαιότητα, ο άνθρωπος έθεσε στις επιστήμες το κριτήριο της χρησιμότητας και του άχρηστου. Το δίλημμα είναι παλιό. Όμως, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, η έννοια της χρησιμότητας συνδέεται ολοένα και πιο πολύ με την αγορά και την άμεση χρηματο-οικονομική κερδοφορία. Τι είναι αυτό που αποφέρει κέρδος και μάλιστα εδώ-και-τώρα; Αυτό θα αναπτύξουμε. Αυτό που δεν αποφέρει κέρδος θα το υποβαθμίσουμε και τελικά θα το αφαιρέσουμε τελείως από τα προγράμματά μας.

      Το «άχρηστο» (δηλαδή, αυτό που δεν φαίνεται να είναι άμεσα χρήσιμο για την οικονομία) ολοένα και πιο πολύ υποχωρεί στα εκπαιδευτικά προγράμματα. Θα φέρω για παράδειγμα το μάθημα της Αστρονομίας που τελευταία υποβαθμίσθηκε και ακολούθως αφαιρέθηκε από το εθνικό λυκειακό μας πρόγραμμα με κριτήριο το ότι είναι ένα «άχρηστο» μάθημα. Από την παρατήρηση του ουρανού δεν μπορεί να παραχθεί τίποτα και αυτό εξηγεί την «αχρηστία» του. Όμως, κατά την γνώμη μου, δεν υπάρχει μάθημα πιο χρήσιμο και διδακτικό για την ταπεινότητα της ύπαρξής μας στον χώρο και τον χρόνο από την Αστρονομία – ένα μάθημα που είναι  τόσο κοντινό (ως προς την έμπνευση) με την επίσης «άχρηστη» ποίηση και λογοτεχνία.

      Είναι χαρακτηριστική η περίπτωση του Αρχιμήδη, σπουδαίου μαθηματικού, φυσικού, μηχανικού, εφευρέτη και αστρονόμου της αρχαιότητας, του οποίου ο τάφος κοσμήθηκε με μια σφαίρα εγγεγραμμένη σε ένα κύλινδρο. (Ο τάφος βρέθηκε στις Συρακούσες τυχαία από ένα εκσκαφέα, το 1965. Η ταυτοποίηση έγινε με βάση την σχετική περιγραφή του τάφου από τον Κικέρωνα.) Ο Αρχιμήδης ασχολήθηκε με τα «χρήσιμα», αλλά φαίνεται ότι προτιμούσε να ασχολείται με τα «άχρηστα», όπως είναι η σχέση όγκων μιας σφαίρας, ενός κυλίνδρου και ενός κώνου. Θεωρούσε ότι μέσα σε αυτά τα «άχρηστα» κρύβεται το εκείνο απόθεμα γνώσης που είναι απαραίτητο για την πνευματική αλλά και την γενική κοινωνική μας ανέλιξη. Κι αυτή ήταν η τελευταία παρακαταθήκη σοφίας που άφησε στις επόμενες γενιές γραμμένη πάνω στον τάφο του.

Παναγιώτης Μουρούζης

* Ο Παναγιώτης Μουρούζης είναι φυσικός, εκπαιδευτικός, πρόεδρος της Ένωσης Φυσικών Κέρκυρας.